Gölge

Öngörülememiş rüzgarların bir gemiyi rotasından koparıp, dümenini ele geçirerek keskin kayalıklarla dolu bir sahile savurması türünden sebeplerle savrulduğum Ankara’dan, engebeli ve nihayet çukurları nadir düzlüklerinden çok daha fazla olan bu şehirden, memuriyet müktesebatının verdiği ilk fırsatla ayrılıp da sığındığım sahil kasabasında göreve başladığım okulum, sahil yolunun hemen kenarında, başkentin kasvetini kısa sürede geride bırakmamı sağlayacak kadar denize yakın ve zaman zaman kabaran dalgaların sesiyle iç içeydi.

Tayin zamanı yaz tatiline denk geldiği ve muhite yabancı olduğum için oyalanacak meşgalem az, vaktimse boldu. Okulu o boş ve sakin haliyle görmek hoşuma gidiyordu. Yanı sıra özellikle akşamları güneşin denizden batışını seyretmek için bu saatlerde okula uğrar, bahçesindeki kamelyada denize karşı oturur, bazen elime bir kitap alır, bazen de yalnızca denize ve güneşin ufukta yavaş yavaş şekillendirdiği gurubun manzarasına dalar, kendimle birlikte zaman ve mekândan da uzaklaşabilmenin ferahlığını yaşardım. Bu ferahlığı en yoğun haliyle hissettiğim saatler ise, dolunayın eşlik ettiği akşam vakitleriydi. Denizin ve havanın alabildiğine dingin ve sakin olduğu, suların dipsiz bir karanlığa gömüldüğü bu akşamlarda, mehtabın ufuk çizgisinden belirmesiyle birlikte denizin yüzeyini yakamozlar kaplar, ışıkla suyun kadim zamanlardan beri tekrarlayan, nice şarkı ve şiire ilham kaynağı olmuş bu ezelî izdivacıyla insan farklı bir alemin tatlı iklimine geçtiğini hissederdi.

Bu durum okulların açılış haftasına kadar devam etti ve ben henüz öğretmen arkadaşlarımı tanımadan okula ve çevreye aşinalık kazanmış oldum. Okulun ilk günü, açılış merasiminde hiç fark etmediğim halde, ilk dersin bitiş zilinin ardından yeni mesai arkadaşlarımla tanışma merakıyla yöneldiğim öğretmenler odasında, dikkatimi çeken ilk sima onun simasıydı. Öğretmen sayısının azlığına nikbetle geniş sayılabilecek öğretmenler odasının kenar koltuklarından birine iğreti bir çekingenlikle oturmuş, muhtemelen aynı merak saikiyle etrafına bakınırken uzaktan gördüğüm bu tatlı sima beni doğruca ortaokul yıllarıma götürdü.

Tecrübe edenler bilir, insanın zihninde yatılı okulların ayrı bir yeri, derin bir izi vardır. Hele ilkokul, ortaokul dönemlerinde dimağımızın çok daha saf ve her anıyı ömrün sonuna taşıyacak kadar canlı olduğu dönemlerde bu tecrübeyi yaşayanların zihinde okul deyince ilk beliren anılar hep yatılı okula dairdir.

Halise sınıfımızın en sessiz ve en çekingen kızlarındandı. Yatılı bölge okullarının özellikle yerleşimin dağınık veya ekonomik imkanların sınırlı olduğu kırsal bölgelerde yapıldığı düşünülürse Halise’deki bu çekingenliğin, doğal mizacının bir sonucu olmanın yanında, içine doğduğu muhit tarafından ayrıca beslenip derinleştirildiğini söylemek mümkündür.

Ortaokul çağının o coşkun ve hareketli ilk gençlik tavırlarından alabildiğine uzak bir karakter olarak Halise, teneffüs ziliyle birlikte yerinden fırlamak ve koridorlara koşmak için öğretmenin sınıftan çıkmasını sabırsızlıkla bekleyen bizlerle mukayese edildiğinde, adeta sınıfın sabit demirbaşlarından mesela bir duvar panosu, bir İstiklal Marşı tablosu kadar sessiz ve hareketsiz sırasında oturmaya devam eder, teneffüsleri de derslerdeki sessizliği içinde geçirirdi. Çok nadir olarak ayağa kalktığında etrafında bir sürü kırılacak eşya varmış da her an bir şeyleri kırıp dökecekmişçesine tedirgin ve yavaş hareketlerle yürür, elleri aynı çekingenlikle önünde ve kendisine çarpacak ilk afacanı durdurmak amacıyla ileriye doğru uzanmış koruyucu bir siper halinde sınıftan çıkar giderdi ve çoğu zaman ders zili anının karmaşasına kapılmamak için ortalık sakinken erkenden sınıfa döner, aynı tedirgin ve çekingen hareketlerle yerine geçer otururdu.

Yatılı okullarda diğer okullardan çok daha fazla sıraya girilir. Sabah içtimaında, yemekhaneye inerken, etüde çıkarken, yatakhaneye giderken ya da olağanın dışında herhangi bir etkinlik yapıldığında hep sınıf sırası nizamında hareket edilirdi. Bu sıralarda kız öğrenciler her zaman sınıf sırasının önlerinde yer alırdı. O yaşlarda bu durumu kız öğrencilere mahsus bir ayrıcalık olarak görsem de itiraz etmek şöyle dursun, Halise’yi bolca gözlemleme fırsatı sunduğu için içten içe bu ayrımcılıktan memnun kalırdım. Halise bu nizamî sıralarda da aynı Halise idi. Sessizce ve aynı çekingenlikle önündeki arkadaşının adımlarını takip eder, sırayı bozacak en ufak bir aykırılık sergilemezdi. Yüzüne tatlılık veren tebessümü, duru ve saf simasıyla, yaşı kaç olursa olsun çekingen çocuk halini hiç terk etmeyecek, bu saf çocukluktan hiç ayrılmayacakmış gibiydi.

Halise bu çekingenliğini yalnızca müsamerelerde terk ederdi. Öğrencilerin şarkı-türkü söyleyeceği her müsamerede Halise’yi, yukarıda az biraz değindiğim imajını bütünüyle unutturacak bir rahatlık içinde görürdüm sahnede. Aynı durgun, saf ve mütebessim sima varlığını sürdürür fakat etrafına kimsenin yaklaşmayacağı, hiçbir şeyin kendisine çarpıp zarar vermeyeceği emniyeti içinde sahneye çıkar ve hep aynı türküyü söylerdi.

Niçin ağlamayım niçin güleyim

Deli gönül bir sevdaya bağladı

Özü şirin sözü şirin bir yârin

Gamzesi ok, kaşı yaya bağlandı.

Halise bu türküyü o kadar saf, duru ve dokunaklı bir sesle söylerdi ki hemen her programda kendisine sahne verilir, o da aynı türküyü, türkünün doğal ahenginde var olan hüznü, çekingenliğinin yerini alan ve sesinde yoğunlaşan şahsî hüznüyle daha bir dokunaklı hale getirirdi. Ve ben tıpkı ön sırada olma ayrıcalığı gibi onun hemen her seferinde sahne alışını kıskanmadan ve gizli bir sevinçle karşılardım. Zaman zaman bana da sahnede yer verilmesi ve onunla aynı sahnede türkü söylemek beni kendisine daha bir yakınlaştırır, gizli sevincimi daha bir derinleştirirdi.

Yatılı okulumuzda diğer okullara göre çok daha fazla gerçekleşen ve bütün bir ortaokul boyunca devam eden müsamerelerde bu duyguyu pek çok kez yaşadığımı hatırlıyorum fakat tüm bu ilgime, gizli sevinçlerime rağmen hiçbir zaman Halise’ye yakınlaşamadım. Dahası ona dair olan hislerimi hiçbir zaman “sevgi” sözcüğü ile tanımladığımı da hatırlamıyorum. Kendi içimde olsun bu duygusal yakınlığı ve ilgiyi ilk gençlik sevdası olarak görmüş olmayı, yalnızca kendi içimde olsun bir sevda olarak yaşamış olmayı çok isterdim.

Söz konusu sevda olduğunda pek çok köy çocuğu gibi beni de dilsiz-dudaksız hale getiren bu sevdayı çok sonraki yaşlarda, delikanlılık çağımda ve bu kez tüm yoğunluğuyla beni sarıp sarmaladığında anlamak mümkün olabildi. Çok daha derin ve sarsıcı haliyle yaşanan emsallerine rağmen birçok sevda beni terk etse de -Halise- o yaşanmamış, yarım kalmış ve belki de bu yaşanmamışlığından ötürü içimde kalmış, adı konulmamış sevda haliyle hep bende kaldı.

Bundan ötürüdür ki bazen bir çift göz, bir bakış, duru bir ses, tedirgin bir genç kız yürüyüşü ya da her haliyle hüzünle yoğrulmuş herhangi bir kadın hali beni alır doğruca Halise’nin o silik ve ancak mazinin derinliklerine inebildiğim ölçüde belirgin hale gelen hayaliyle buluşturur.

Doğrusu tuhaftır bu anlar. Tanımadığım, bilmediğim, hayatına dair hiçbir fikir yürütemeyeceğim bir genç kızın, hatta içimdeki hayali benimle birlikte yaşlanan Halise’nin ben yaşlardaki herhangi bir hemcinsinin bir bakış, eda veya tavrının adeta sihirli bir anahtar gibi mazimdeki yarım kalmış bu hayallerin kapısını açması, adeta uzun zaman kapalı kalmaktan kaynaklanan bir yoğunlaşma ile bütün o anıların üzerime boca edilişi, küçücük bir sebebin yol açtığı bu yoğun his tufanı oldukça tuhaftır. Periyodik bir takvime bağlıymışçasına zaman zaman tekrarlayan bu duygu tufanına yakalanmaklığım, acaba tabiatımın bir türlü üstesinden gelemediği bir mahrumiyet duygusundan mı kaynaklanıyor da bir çift hüzünlü bakışı veya hisli bir kadın tavrını bahane ediyorum, bunu tayin etmek de zor benim için.

Fakat tüm yarım kalmışlığıma, bir daha yaşanamayacağını bilmenin yoksunluğu ile mazimin sisli hatıraları içine mahkûm edilişime rağmen Halise’yi hatırlamayı hep sevmişimdir. Bunun nedenini tek bir şeye bağlamak pek mümkün görünmüyor. Bu çocukluğumu sevmek, çocukluğumun saflığını, gamsızlığını sevmek gibi bir şey ya da çocukça bir masumiyetle, her türlü ihtirastan uzak saf sevgiyle sevmek.

Kuşkusuz Halise’ye dair tüm bu duyguları o çocukluk veya ilk gençlik uçarılığıyla derinlemesine hissetmem ve dillendirmem söz konusu olamazdı. Fakat bugün dimağımda canlanan tüm bu karakter çağrışımlarının, ona dair tasavvurlarımın, tasvire çalıştığım ruh hallerinin hatta daha somut olmak üzere eda ve tavırlarının, Halise’nin mizacında canlı ve güçlü bir şekilde yer almaya devam ettiğine adeta eminim. Dahası zihnimde benimle birlikte yaşlanan ve yaşıtım olan simasını görmek beni hiç şaşırtmayacak kadar, hiç kimsenin tanıştırmasına gerek kalmadan, onu tedirgin etmeyecek bir uysallıkla yaklaşıp “Merhaba Halise” diyebilecek kadar ona aşinayım.

Bir diğer ihtimal, belki de bir itiraf olarak belirtmeliyim ki, gerçek ve yarım kalmış Halise’yi zaman zaman yoğunlaşan bir his tufanı içinde ve adeta şuurumun derinliklerinde muhayyel bir karakter olarak, yıllar içinde bizzat kendi kendime inşa ettiğimi ve o yarım sevgiyi kendi tasavvurlarımla tamamlamaya çalıştığımı söylemek de mümkün. Evet belki de Halise’ye dair hatırladığımı sandığım pek çok anı, yarım kalmışlığa tahammülü olmayan insan tabiatının zorunlu ve insiyakî bir temayülle, bir ömür devam edecek mahrumiyet sancısını yatıştırma arzusunun bir sonucudur.

Bunu, kaynağını geride bırakmış ışık hüzmelerinin, perde üzerin yansıdığında gerçeğinden bambaşka hayalî karakterler yarattığı o meşhur gölge oyunu olarak nitelendirmek de mümkün.

Bu öykü, Tahta Gemi Uluslararası 1. Öykü Yarışması’nda (2026) jüri özel ödülüne layık görüldü.